Rode Driehoek


Opinie Rik Pinxten: “Tom Lanoye en de vrijzinnige humanist”

Kant en Voltaire zijn Europese denkers van twee eeuwen geleden. Wat kunnen we bieden met een inclusieve en open opstelling in de gemengde wereld van vandaag?

Rik Pinxten plaatst de Immanuel Kant van Etienne Vermeersch terug in zijn historische context.

Tom Lanoye is een begenadigde schrijver en spreker. Als academicus, die zich ook graag genuanceerd maar duidelijk wenst uit te spreken in maatschappelijke discussies, wil ik hier mijn bescheiden bijdrage doen. Ik doe dat als wetenschapper in het domein van cultuur en religie (antropologie, multiculturalisme, fundamentalisme en dat soort fraaie termen meer) en als voorzitter van de grootste vereniging die spreekt en ageert namens de humanisten, namelijk de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging (vroeger Humanistisch Verbond).

Ik voel me geroepen om Tom Lanoye bij te vallen (Lanoye pleitte in twee opiniestukken tegen de Antwerpse hoofddoekenregeling; Etienne Vermeersch verdedigde die, met Kant in de hand, red.). Hij heeft die steun niet nodig, maar de mensen voor wie hij opkomt, wel. De verlichting en haar filosofen vormen zonder meer de basis voor onze Europese moderniteit. Of wij nu Kant of Voltaire of een andere denker van twee eeuwen geleden aanhalen, de Engelse of de Franse of de Duitse tradities (in Vlaanderen viel en valt niet zo heel veel te rapen wat die traditie echt creatief voortzette, op enkele recente denkers als Apostel, Dethier of Kruithof na), het is toch goed om ook dat denken even in de tijd te kaderen: dit zijn Europese denkers van een goede twee eeuwen geleden, die redeneerden over de wereld als een toppunt van beschaving in de eigen hof en wat irrationeel gerommel (of erger prerationeel gepruttel) in de rest van de wereld.

In goede koloniale stijl dachten de meeste van die verlichte geesten toch ook als kinderen van hun tijd en plaats. En dat is niet meer dan normaal, want het waren uiteraard mensen en geen zich openbarende goden. Islam, boeddhisme en de honderden andere tradities van de wereld bestonden niet (of niet op een belangrijke manier) in hun geestelijke horizon, laat staan dat ze in staat zouden zijn geweest om die tradities als iets anders dan vreemd of primitief te beschouwen. Of beter, die andere tradities die dus niet uit de context van de Middellandse Zee kwamen waren te weinig bekend om ernstig te kunnen worden genomen. Dus werden ze vlotjes als mindere vormen van die laatste afgedaan.

Volgens de eminente humanistische moslim M. Arkoun, met zijn aanhoudende diepgaande en oprecht ontzagwekkende analyses van de wederzijdse onkunde van christendom en islam en de bijkomende manifeste bijziendheid van beide over hun eigen geschiedenissen, is zelfs sinds de opgeblazen historische futiliteit van de slag bij Poitiers (732: ‘het christelijke Europa verslaat de islam’, met de genaamde Karel Martel als held) de wederzijdse kennis onbestaande. In de geschiedenisboekjes van heel Europa staat die slag bekend als ‘overwinning door het christendom’, en dat is een geschiedenisvervalsing. Christelijk Europa bestond eenvoudigweg niet, laat staan dat het ‘DE islam’ zou hebben verslagen. Dat is een uitgekiende vorm van brainwashing. Om onze superioriteit te kunnen hoog houden tegenover de eigen bevolking in Europa, en om het vijandbeeld ten aanzien van een agressief en barbaars Westen te ondersteunen voor de moslimgroepen. Kennis is in geen van beide regio’s te bespeuren sindsdien. Vooroordeel des te meer. Dat

zeg ik niet, maar wel specialisten die over die materie al jaren grondige en intelligente onderzoekingen voeren.

Ik vermeld dat alles niet om pedant te doen en te laten zien wat ik allemaal weet. Wel om duidelijk te maken dat het goed is om, ook in Vlaanderen, de discussie op niveau te voeren en zo stompzinnige want blinde zelfoverschatting bij zichzelf en systematische vernedering bij de ‘tegenpartij’ te vermijden. Ik vind beide fouten namelijk vermijdbaar vanuit een zelfs elementair humanistische houding.

De lezer zal me moeten verontschuldigen dat ik nog even zo doorga: vandaag, twee eeuwen na de zeer zinvolle maar tijdsgebonden voorstellen van de verlichtingsdenkers, zitten we met een sterk gewijzigde wereld. Europa of het Westen zijn niet (lang) meer de navel van de wereld, laat staan de voortrekkers voor de rest van de mensheid. Ontwaken kan een beetje pijnlijk zijn, maar de kritische rede gebiedt ons om niet slaapdronken of in een roes over de eigen superioriteit te blijven zitten, terwijl de wereld resoluut in andere richtingen schijnt te marcheren.

Al ooit gehoord van de discussies in Latijns-Amerika, die Bush zelfs gedoogt bij gebrek aan macht? Dat gaat allang niet meer over christendom, of over onze economische moraal, maar wel over inclusie en bestaan als een nieuwe maatschappelijke orde. Of, over de ontwikkelingen in het politieke Afrika van de miljoenensteden zonder voorzieningen (type Kinshasa), of de vormen van ‘ontwaken’ bij door ons primitief gewaande groepen? Dat zijn fascinerende ontwikkelingen, die, met de manifeste aftakeling van onze macht (economisch, politiek en ook stilaan militair) in een razendsnel zich ontwikkelende wereld, ons dringend moeten aanzetten om te zoeken naar een moraal en een oprechte praktijk van herverdeling en respect voor diversiteit. Dat is mijn aanvoelen, en niet meer dan dat.

Misschien heeft Tom Lanoye dat ook aangevoeld met zijn verblijf in Zuid-Afrika, niet als toerist maar als (deeltijds) inwoner. Daarom kan hij vermoedelijk ook de reflex van de kerktoren gemakkelijker afleggen dan anderen: de oplossingen die wij lokaal hebben uitgewerkt en die inderdaad voldeden in een periode van ‘monoculturele maatschappij’ (minstens een millennium van ingegraven christendom voor we aan de verlichting toekwamen) worden vandaag tenminste opnieuw ter discussie gesteld. En dat is maar goed ook. Anders zouden we misschien nog gaan denken dat onze nobele kritische voorzaten een nieuwe onfeilbare Heilige Schrift hebben geschreven, die nu en voor altijd moet worden aangehouden.

Mijn voorstel is om onszelf af te vragen wat we kunnen bieden met een inclusieve (nieuw, onbekend in de vorige eeuwen), open (niet-absolutistisch, niet-dogmatisch) en tegelijk medemenselijke en redelijke opstelling in die nieuwe, geëvolueerde en onherroepelijk gemengde wereld van vandaag. Noch de pezewevers van een premodern christendom, noch de devote volgelingen van een andere premoderne religie, noch de aanhangers van een simpel reductionistisch sciëntisme hebben afdoende of eeuwigdurende antwoorden.

Persoonlijk hecht ik de meeste waarde en heb dus ook de grootste verwachting bij een kritische houding, met daarbij een gewogen erkenning van wetenschappelijke kennis als de meest betrouwbare kennis die we toch nog toe als mens ontwikkelden. Dan is het volgens mij meteen ook zelfkritisch om in te zien dat wetenschap niet kan zeggen (en misschien nooit zal kunnen zeggen) wat ik existentieel ben of kan of niet kan, wat de zin of zinloosheid van leven, dood, geluk of leegheid is. Daar kan ik wel mijn verstand proberen gebruiken, maar hopelijk minstens evenveel mijn gevoel en mijn sociale en interculturele vaardigheden. En daar kan de kunstenaar ons met zijn taal en haar vorm van zien wegen aanwijzen en ons vaardig maken.

Ten slotte, als onderzoeker en als humanist, moet me nog iets van het hart: mensen decent behandelen en de manifeste en groeiende ongelijkheid in de wereld bekampen kost. Dat kost in de eerste plaats aan degenen die aan de andere kant van de ongelijke balans staan, de rijken. Aan ons, dus. De toenemende armoede, waarover rapporten van de VN-organisatie voor ontwikkeling (UNDP) gaan, toont duidelijk hoe wij blijven roven in de arme landen, maar ook via de zo geprezen neoliberale politieke strekking de armoede in onze eigen streek laten groeien en bovendien toenemend criminaliseren. De zogenaamde ‘probleemgroepen’ waarvoor Lanoye het opneemt, behoren in grote mate tot die nieuwe armen, en dat is echt niet te wijten aan hun godsdienst. Daarover is de literatuur over de nieuwe uitsluiting genadeloos scherp voor de moraal, de politiek en de laksheid van de rijke groepen, ook bij ons. Me dunkt dat elk moreel denkend mens zich daarover onbevangen en geëngageerd moet buigen. Ik apprecieer de oproepen van Lanoye om dit eerlijk bezig zijn met een herverdelende en rechtvaardiger wereld als een eerste stap in die richting. Ik denk persoonlijk niet, na vele jaren studie terzake, dat we pasklare oplossingen hebben om die noodzakelijke herverdeling tussen rijk en arm, hier en in de rest van de wereld uit te werken, maar we kunnen er ten minste een start mee maken. Dat we (nog) geen valabele oplossingen hebben is op zich niet erg, zolang we onbevooroordeeld en niet veroordelend willen zoeken naar gepaste samenlevingsvormen in deze nieuwe leefsituatie.

En, oh ja, de seculiere maatschappij: dat vergt een apart stuk. Maar laat ik dit nog zeggen: als humanist denk ik dat de open zoektocht die hierboven verdedigd wordt volgens mijn begripsvermogen de zoektocht naar een hedendaagse opvatting van seculiere vormen van samenleven is.

Rik Pinxten is gewoon hoogleraar antropologie en studie van religies (UGent) en landelijk voorzitter HVV. Hij publiceerde o.a. Goddelijke fantasie (2000) en De strepen van de zebra (2007).

De Morgen, 15 mei 2007, ‘Opiniemakers’, p.15

Advertenties

1 reactie so far
Plaats een reactie

mag ik er op wijzen dat ook Vaka/Hand in Hand op hun webpage de rode driehoekactie promoot met link naar het filmpje

Reactie door vera




Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s



%d bloggers liken dit: